Systemy prawa

Struktura aktu normatywnego składa się z:
1.    części tytułowej aktu normatywnego – to w niej oznaczony jest rodzaj aktu np.: ustawa konstytucyjna, ustawa, rozporządzenie, uchwała czy zarządzenie oraz data ustanowienia (uchwalenia bądź wydania);
2.    preambuły (wstęp) – w odniesieniu do niektórych, szczególnie doniosłych aktów prawnych- preambułę zawiera konstytucja i niektóre ustawy np.: „Ustawa o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży”(Dz.U nr 17, poz.78)-„Uznając, że życie jest fundamentalnym dobrem człowieka, a troska o życie i zdrowie należy do podstawowych obowiązków państwa, społeczeństwa i obywatela, stanowi się co następuje […]”;
3.    tekstu normatywnego – składa się on z przepisów, zawierających normy prawne ( a więc charakterystykę adresata, wzór zachowania, oraz okoliczności kiedy adresat powinien bądź może zachować się zgodnie ze wzorem zachowania), przepisy są wyodrębnione graficznie jako artykuły lub paragrafy( akty wykonawcze) – symbol §, artykuły i paragrafy mogą być jeszcze dzielone na ustępy;
4.    podpis osoby uprawnionej – jest ostatnim elementem składowym aktu prawnego. W polskim systemie prawnym kompetencję do podpisywania ustaw ma Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej; uchwały i rozporządzenia Rady Ministrów podpisuje Prezes Rady Ministrów, zaś rozporządzenia i zarządzenia ministrów – odpowiedni ministrowie, rozporządzenia i zarządzenia Prezydenta – sam Prezydent z tym, że w określonych sytuacjach aby złożyć podpis musi mieć kontrasygnatę (zgodę, przyzwolenie) właściwego ministra, uchwały Sejmu bądź Senatu itd. Akt normatywny bez podpisu osoby upoważnionej nie może być ogłoszony, a tym samym nie obowiązuje.

Akt prawny (normatywny) to stanowiący jednolitą całość tekst prawny ( a więc zawierający przepisy prawne) będący rezultatem działalności prawotwórczej. Należy nadmienić, że każdy akt prawny (normatywny) zawiera przepisy, w których zakodowane są normy prawne. Do tworzenia aktów prawnych (normatywnych) upoważnione jest wiele organów państwowych i samorządowych, także niekiedy inne organizacje oraz instytucje. Pomiędzy aktami normatywnymi, które obowiązują istnieją powiązania treściowe (wynikają one z tego co regulują dane akty normatywne) i powiązania hierarchiczne (związane są one z hierarchiczna budowa aparatu władzy państwowej oraz z tzw. mocą prawną aktu normatywnego).
Moc aktu normatywnego zależy od dwóch czynników: od pozycji organu, który wydał dany akt normatywny w hierarchii organów aparatu państwowego oraz „miejsca” jakie zajmuje w hierarchii aktów prawnych dany akt normatywny.
Akty prawne mogą być częściowo zmieniane (nowelizowane) bądź całkowicie zmieniane (derogowane) przez późniejsze akty normatywne – zgodnie z zasadą Lex posterior derogat legi priori – prawo późniejsze „wypycha” prawo wcześniejsze oraz Lex retro non agit – prawo nie działa wstecz

Narzędziem do formułowania tekstów zawierających przepisy prawne jest język prawniczy. Język ten, choć oparty na języku etnicznym, różni się od niego zasadami i znaczeniem poszczególnych słów. Różnica polega głównie na tym, że wiele słów, zwrotów, które w języku etnicznym, w zależności od sytuacji mają wiele znaczeń, w języku prawniczym są ściśle określone. W związku z tym niektórym terminom i słowom w języku prawniczym nadaje się całkiem inny sens niż to ma miejsce w języku etnicznym.
Język prawny skutecznie „broni się” przed wieloznacznym rozumieniem terminów, a dokonuje się to poprzez wprowadzanie do tekstów przepisów prawnych tzw. definicji legalnych.
Przykład:
Słowo „rzecz” w języku etnicznym jest rozumiane różnorako, w języku prawnym „rzecz” to tylko przedmioty materialne – art. 45 kc.: „Rzeczami w rozumieniu niniejszego kodeksu są tylko przedmioty materialne”. Analogiczna sytuacja istnieje ze słowem „przestępstwo”- w rozumieniu języka prawnego „przestępstwo” to „(…) czyn zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia”- art. 1kk.
Omawiając termin „język prawny” należy również wspomnieć o bardzo podobnie brzmiącym terminie „język prawniczy”. O ile język prawny to narzędzie do tworzenia przepisów prawa, którym posługuje się wyłącznie prawodawca (a ściślej instytucje i osoby zaangażowane w tworzenie przepisów prawa), tak język prawniczy to język, którym posługują się prawnicy-praktycy (sędziowie, adwokaci, radcy prawni itd.), którzy traktują prawo jako narzędzie służące im do pracy. Innymi słowy język prawniczy służy dokonywaniu interpretacji, wyjaśniania prawa oraz refleksji nad prawem.

4. Ze względu na to, czy przepisy rozstrzygają bądź nie o obowiązywaniu innych przepisów prawnych na: derogacyjne, kolizyjne, przejściowe.

- przepisy derogacyjne zamieszczane są postanowieniach końcowych aktu normatywnego (Kodeksu, ustawy), uchylają dotychczas całości lub części pewne dotychczas obowiązujące przepisy prawne regulujące jakiś obszar stosunków społecznych. Uchylone w całości lub w części przepisy mogą, ale nie musza być zastępowane przez nowe;

- przepisy kolizyjne, ich zadaniem jest rozstrzyganie, który z systemów prawnych jednocześnie obowiązujących na terenie danego państwa będzie miał zastosowanie w konkretnym przypadku;

- przepisy przejściowe (intertemporalne) - rozstrzygają o sposobie postępowania z pewnymi zaistniałymi stanami faktycznymi (zdarzeniami) powstałymi pod rządami starego prawa, a podlegającymi już prawnej ocenie nowym przepisom, wówczas, gdy stare przepisy zastąpiono nowymi;

5. Ze względu na zasięg obowiązywania na: przepisy prawa uniwersalnego przepisy i prawa partykularnego;
- przepisy prawa uniwersalnego to takie przepisy, które swoim obowiązywaniem obejmują całe terytorium państwa, taki zasięg obowiązywania maja z reguły akty normatywne stanowione przez najwyższe organy władzy państwowej (Sejm, Prezydent) i naczelne organy administracji rządowej (Rada Ministrów, Ministrowie);
- przepisy prawa partykularnego mają zaś ograniczony zasięg obowiązywania sprowadzony do określonego fragmentu terytorium państwa (województwo, powiat, gmina).Jest to tzw. prawo miejscowe.

6. Ze względu na moc stosowania na: bezwzględnie obowiązujące (ius cogens) i względnie obowiązujące (ius dispositivum);
- przepisy bezwzględnie obowiązujące (ius cogens), dyspozycja zawarta w tych przepisach przez ustawodawcę musi być bezwzględnie spełniona, niedostosowanie się do wzoru zachowania pociąga za sobą ściśle określone prawem skutki.
Przykład:
Przepisu bezwzględnie obowiązującego: art. 119 kc. brzmi: „Terminy przedawnienia nie mogą być skracane ani przedłużane przez czynność prawną”

- przepisy względnie obowiązujące - w tych przepisach jest zawarty wzór zachowania, ale podmiot, do którego przepis jest skierowany może skorzystać z tego wzoru lub nie, ewentualnie ten wzór zmodyfikować.

Przykład przepisu względnie obowiązującego:
Art. 510 § 1 kc stanowi: „umowa sprzedaży(…) lub inna umowa zobowiązująca do przeniesienia wierzytelności przenosi wierzytelność na nabywcę, chyba, że przepis szczególny stanowi inaczej, albo, że strony inaczej postanowiły” Zwrot zawarty w przepisie: „(…)albo, że strony inaczej postanowiły” daje przyzwolenie na modyfikację zachowania określonego w dyspozycji.

Przepisy prawne w oparciu o różnorakie kryteria możemy podzielić na:
1. Ze względu na treść: na przepisy prawa materialnego  i formalnego
- przepisy prawa materialnego to te, które regulują stosunki miedzy podmiotami prawa, inaczej mówiąc regulują zachowania pomiędzy tymi podmiotami. Należą do nich przepisy prawa karnego (Kodeks Karny, i inne nie zawarte w kodeksie ustawy karne), cywilnego (Kodeks cywilny i inne ustawy cywilno-prawne).
- przepisami prawa formalnego są przepisy, które określają realizację przepisów prawa materialnego. Są nimi: prawo postępowania karnego( Kodeks Postępowania Karnego i inne przepisy regulujące postępowanie karne), procedura cywilna ( Kodeks Postępowania Cywilnego i inne przepisy regulujące postępowanie cywilne).

2. Ze względu na przynależność do różnych gałęzi prawa na: przepisy prawa administracyjnego, cywilnego, karnego, konstytucyjnego.

3. Ze względu na stopień ogólności i szczególności na: przepisy prawne ogólne (lex generalis) i przepisy prawne szczególne (lex specialis).
- ogólne (lex generalis) - regulują szeroki zakres spraw, obejmują szeroki katalog adresatów, ustanawiając w dyspozycji ogólne reguły zachowania;
- szczególne (lex specialis) - ustanawiają wyjątki, od przepisów ogólnych

Przykład:
Przepis ogólny (lex generalis) art. 162 § 1 kk.: „Kto człowiekowi znajdującemu się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu nie udziela pomocy, mogąc jej udzielić bez narażenia siebie innej lub osoby na niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.”
Przepis szczególny - wyznacza wyjątek od zasady - art. 162 § 2 kk.: „Nie popełnia przestępstwa, kto nie udziela pomocy, do której jest konieczne poddanie się zabiegowi lekarskiemu albo w warunkach, których możliwa jest niezwłoczna pomoc ze strony instytucji lub osoby do tego powołanej.”

W prawie polskim obowiązuje zasada, że przepis szczególny uchyla przepis ogólny -  lex specialis derogat legi generali